سمبلشناسی برق صنعتی و اتوماسیون صنعتی
چرا سمبلشناسی برق مهم است؟
آیا شما هم در صنعت برق فعالیت میکنید؟ قطعاً در طول پروژههای مختلف با نقشههای برقی متعددی سروکار داشتهاید یا قرار است داشته باشید؛ نقشههایی که باید آنها را تحلیل کنید، بخوانید یا حتی رسم کنید. در دل تمام این نقشهها، یک زبان مشترک نهفته است: سمبلشناسی برق.
در این بخش اهمیت سمبلشناسی برق در طراحی و تحلیل نقشههای برق معرفی میشود.
چرا سمبلشناسی برق در صنعت لازمه؟
- پیشبرد آسانتر پروژهها: بسیاری از متخصصان به دلیل عدم شناخت کافی از سمبلها و مبانی آنها، پروژههای خود را با دشواری پیش میبرند. اما با تسلط بر این نمادها، میتوانید پروژهها را به راحتی انجام دهید، پیش ببرید و تعمیر و نگهداری کنید.
- تحلیل و نقشهخوانی برق: سمبلشناسی برق و سمبلها بخش جداییناپذیری از نقشههای برقی هستند. بدون شناخت آنها، تحلیل و خواندن دقیق نقشهها عملاً غیرممکن میشود.
- طراحی تابلوهای برق: استفاده از اصول سمبلشناسی برق موجب افزایش دقت و کاهش خطاهای احتمالی میشود.
- استقلال حرفهای: گاهی اوقات برای شناسایی یک سمبل مجبور میشویم از تجربه دیگران کمک بگیریم یا عکس آن را برای همکاران بفرستیم. اما با یادگیری ریشهای سمبلشناسی برق، دیگر نیازی به اتکا به دیگران برای شناسایی یک سمبل نخواهید داشت.
تاریخچه سمبلشناسی برق
تاریخچه سمبلشناسی برق به دوران اولیه طراحی سیستمهای الکتریکی باز میگردد، زمانی که نیاز به استانداردسازی نمادها برای تسهیل درک و ارتباطات مهندسی احساس شد.
استانداردهای بینالمللی در سمبلشناسی برق
استانداردهای بینالمللی مانند IEC و ANSI در زمینه سمبلشناسی برق، چارچوبهایی را برای طراحی و استفاده از نمادهای استاندارد فراهم میکنند.
چالش استانداردها و راه حل آن
تعداد سمبلهای برقی در صنعت برق بسیار زیاد است، زیرا استانداردهای مختلفی وجود دارد که هر یک ممکن است سمبلهای خاص خود را داشته باشند. این تنوع میتواند سردرگمی ایجاد کند. اما راهحل اینجاست: یادگیری زبان بینالمللی سمبلشناسی برق.
ما در این مقاله، تمرکز خود را بر سمبلهایی قرار دادهایم که طبق استاندارد بینالمللی IEC تعریف شدهاند. با یادگیری این سمبلها، شما قادر خواهید بود هر نمادی را تحلیل کنید و دیگر سمبلی نخواهد بود که نتوانید آن را بشناسید. این آموزش ریشهای و دقیق، شما را در شناخت عالی سمبلها یاری خواهد کرد.
یک نکته مهم قبل از شروع: نقشهخوانی پایه و اساس است
قبل از غرق شدن در دنیای سمبلشناسی برق، بسیار مهم است که با مبانی نقشهخوانی برق آشنا باشید. اگر هنوز در مینی دوره نقشهخوانی شرکت نکردهاید، توصیه میشود که ابتدا آن آموزشها را از صفر تا صد ببینید. چرا که شما باید نقشه، استانداردهای نقشه و انواع نقشهها در صنعت برق را بشناسید تا بعداً بفهمید چه سمبلهایی در آنها به کار رفته است.
! توجه توجه !
تمامی سمبلهای قرار گرفته در این مقاله، برگرفته از کتابخانه IEC نرم افزار ایپلن الکتریک است.
سمبل چیست و چرا اهمیت دارد؟
سمبلها نمادهای گرافیکی هستند که در نقشههای صنعت برق برای نمایش اجزای مختلف مدار و نحوه اتصال آنها به یکدیگر استفاده میشوند. یک نقشه برق صنعتی از کنار هم قرار گرفتن و وایرینگ (سیمکشی) این اجزای مختلف تشکیل میشود.
شناخت دقیق هر سمبل به معنای درک عملکرد و جایگاه آن قطعه در مدار است. به عنوان مثال، یک کلید مینیاتوری با شمارهها و تیغههای خاص خود (مانند ۱۳ و ۱۴) با استفاده از سمبل مشخصی نمایش داده میشود.
اتصالات در سمبلشناسی برق
1. اتصال (Connection):
کانکشن به هر چیزی گفته میشود که دو تجهیز را در صنعت برق به هم وصل میکند. این نقطه، ارتباط بین دو تجهیز و نقطه وصل شدن سیم است. متاسفانه بسیاری از افراد حتی مفهوم دقیق کانکشن را نمیدانند.
2. انواع اتصالات:
اتصالات میتوانند از نوع سیم (Wire)، فیبر (Fiber)، وایرلس (Wireless) یا حتی دایرکت (Direct) باشند. اتصال مستقیم زمانی است که دو قطعه بدون سیم مستقیماً به هم متصل میشوند (مانند اتصال مستقیم بیمتال به کنتاکتور).
3. محل اتصال:
تجهیزات میتوانند داخلی (داخل تابلو) یا خارجی (خارج از تابلو) باشند، یا هر دو تجهیز داخلی باشند.
4. اطلاعات اتصالات:
هر کانکشن میتواند اطلاعاتی مانند نوع (جنس)، سایز (سطح مقطع مثلاً ۲.۵ میلیمتر مربع)، رنگ (مثلاً مشکی) و طول داشته باشد.
5. نقطه اتصال (Connection Point):
کانکشن پوینت، نقطه دقیق اتصال سیم به تجهیز است. به عنوان مثال، در یک کلید مینیاتوری یا یک تیغه باز، شمارههای ۲، ۱، ۱۳ و ۱۴ همگی نقاط اتصال (Connection Points) هستند.
6. نامگذاری نقاط اتصال (Connection Designation):
وقتی برای یک نقطه اتصال (کانکشن پوینت) نامی تعیین میکنیم، مانند شمارههای ۱۳ یا ۱۴، در واقع برای آن نقطه اتصال یک نام را تعریف کردهایم.
7. توضیحات نقاط اتصال (Connection Description):
اگر برای یک نقطه اتصال یا نامگذاری نقطه اتصال (مانند ۱۳ یا ۱۴) توضیحی بنویسیم، در واقع برای آن نقطه اتصال یک توضیحی ایجاد میشود. این توضیحات میتوانند اطلاعات تکمیلی در مورد نقاط اتصال ارائه دهند.
مفهوم سورس (Source) و تارگت (Target)
در صنعت برق، سورس به معنای منبع و تارگت به معنای هدف است. سیم از یک تجهیز (سورس) خارج شده و به تجهیز دیگری (تارگت) وارد میشود.
برای مثال، اگر سیمی از شماره ۲ یک کلید مینیاتوری خارج شده و به شماره ۱۳ یک تیغه باز وصل شود، شماره ۲ منبع (سورس) و شماره ۱۳ هدف (تارگت) است. شناخت سورس و تارگت در نقشهها برای تحلیل مسیرهای جریان بسیار حیاتی است.
مهمترین سمبلهای کاربردی برق
1. ترمینالها
ترمینالها از جمله پرکاربردترین سمبلها در نقشههای برق هستند و در اشکال مختلفی برای کاربردهای گوناگون وجود دارند.
وظیفه آن اتصال ایمن و منظم سیمها به یکدیگر یا به تجهیزات برقی بهکار میرود. ترمینالها دارای انواع مختلفی همچون تک اتصال، دو اتصال، سدل جامپر و یا ترمینالهای فیوزدار باشند.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Terminals and plugs
1. ترمینال فیوزدار (Fused Terminal):
ترمینالی که درون آن یک فیوز شیشهای جهت حفاظت مدار قرار دارد.
2. فیوز ترمینال با (Fused Terminal with LED) LED :
علاوه بر حفاظت مدار، در صورت وجود جریان، LED روشن میشود و وضعیت مدار را نشان میدهد.
3. ترمینال ایزوله (Isolating Terminal):
جهت حفاظت از منابعی مانند PLC.
4. ترمینال با اتصال مستقیم و سوکت پین مادگی (Female Pin/direct connection):
این نوع ترمینال دارای دو نقطه اتصال است. یکی از این اتصالات به صورت مستقیم وصل میشود، در حالی که اتصال دیگر به صورت سوکتی و از نوع پین مادگی (Female Pin) است. پین مادگی به معنای یک پین است که پذیرای پین نری (Male Pin) است، درست مانند یک سوکت مادگی.
5. ترمینال با اتصال پلاگ پین نری (Male Pin Plug):
این ترمینال نیز دارای نقاط اتصال است و مشابه ترمینال قبلی است، با این تفاوت که اتصال سوکتی آن به صورت پین نری (Male Pin) طراحی شده است. این پین نری میتواند وارد یک پین مادگی شود و اتصال را برقرار کند.
6. ترمینال با دو نقطه اتصال و دو اتصال سدل جامپر (Saddle Jumper Connection ):
این ترمینال دارای دو نقطه اتصال اصلی است. علاوه بر این، میتواند دو جامپر نیز داشته باشد که به ترمینالهای مجاور خود متصل میشوند. این ویژگی امکان انعطافپذیری در اتصال به سایر بخشهای مدار را فراهم میکند
7. ترمینال با اتصال پلاگی (Plug-in Connection):
این نوع ترمینال به طور کلی به عنوان یک ترمینال سوکتی یا پلاگی شناخته میشود. دارای دو نقطه اتصال برای سیمهای اول و دوم است. در این نمادگذاری، پین نری (Male Pin) معمولاً با یک مستطیل پررنگ نشان داده میشود، در حالی که پین مادگی (Female Pin) به صورت یک نیمدایره نمایش داده میشود.
8. ترمینال با سه نقطه اتصال (3X Graphical Line):
این ترمینال دارای سه نقطه اتصال است. در نقشههای برق، زمانی که چنین سمبلی مشاهده میشود، نشاندهنده ترمینالی است که سه سیم به آن وصل میشوند. نام دیگر این سمبل “3X Graphical Line” است و نشان میدهد که اتصال به صورت گرافیکی میتواند دقیقاً به همین شکل انجام شود.
9. ترمینالهای شش کانکشن بدون جامپر:
این نوع ترمینال، که با 6 نقطه اتصال (کانکشن) مشخص میشود، برای اتصال شش سیم به کار میرود و نیازی به جامپر داخلی ندارد. نکته کلیدی در این سمبلها، “Connection Point Designation” یا شمارهگذاری نقاط اتصال است. این شمارهگذاری معمولاً به صورت 1، 2، 3، 4، 5، 6 انجام میشود و نشاندهنده نحوه ورود و خروج سیمها به صورت متناوب (مثل کنتاکتور) است.
10. ترمینالهای توزیع (Distribution Terminals):
نوع دیگری از ترمینالها وجود دارد که به آن «ترمینال توزیع» میگویند. در این مدل، یک سیم اصلی وارد میشود و از طریق چندین انشعاب، به سیمهای دیگر متصل میگردد. معمولاً این ترمینالها نیز 6 کانکشن دارند، اما ممکن است تا 10 کانکشن هم داشته باشند. این مدل شبیه به یک ترمینال نول است که یک سیم ورودی را به چندین سیم خروجی انشعاب میدهد.
2. پینها
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol > electrical engineering > Terminals and plugs > pin
پینها (Pins) در اتصالات مختلف الکتریکی، بهویژه در کانکتورها، نقش اساسی دارند. در سمبلشناسی، آنها را با اصطلاحاتی مانند “سوکت” و “پلاگ” میشناسیم:
1. سوکت:
سوکت به معنای مادگی (Female) است. درست مانند پریزهای برق خانگی که همه دیدهایم، در صنعت برق نیز به بخش مادگی یک اتصال، سوکت میگویند.
2. پلاگ:
پلاگ نقطه مقابل سوکت و به معنای نری (Male) است.
3. پین نری و مادگی (Female and Male Pin):
برای اشاره به یک پین که هم ویژگی مادگی و هم نری را دارد، از اصطلاح “Female pin” استفاده میشود.
4. پین کواکسیال (Female and Male Pin, Coaxial):
پینهای کواکسیال (Coaxial) نوع خاصی از اتصالات هستند که ساختاری مشابه کابلهای آنتن دارند. سمبل “Female pin Coaxial” به یک پین مادگی و نری از نوع کواکسیال اشاره دارد.
5. Female Pin of a Coaxial Plug connection connection with Direct Connection Point:
این سمبل پیشرفتهتر است. “Female pin coaxial” نشاندهنده یک پین مادگی کواکسیال است که به صورت پلاگی عمل میکند (یعنی سوکتی است). اما عبارت With Direct Connection Point به معنای “اتصال مستقیم” است.
تفاوت آن با مدل قبلی این است که در اینجا خود پلاگ اتصال را انجام میدهد و بخش کواکسیال به صورت مستقیم وصل میشود. این وضعیت را میتوان به لخت کردن کابل و اتصال مستقیم شیلد آن به تجهیز یا کابل مقابل تشبیه کرد.
انواع سوکت و پریز صنعتی
Receptacle چیست؟
در دنیای برق، وقتی با واژه Receptacle مواجه میشوید، منظور همان “سوکت” یا “پریز” است. اینها در واقع نقاط اتصال مادگی هستند که معمولاً روی تابلوهای برق، دیوارها یا تجهیزات نصب میشوند و سیمها یا دوشاخهها به آنها متصل میگردند.
انواع سوکتهای مادگی:
- دوپل بدون ارت
- سهپل با ارت
- چهار پل (سهفاز و ارت)
- پنج پل (سهفاز، نول و ارت)
Plug چیست؟
در مقابل سوکتهای مادگی، “پلاگ” (Plug) یا همان “دوشاخه” قرار دارد که نقاط اتصال نری را فراهم میکند. اینها همانهایی هستند که شما به سوکتها/پریزها وصل میکنید.
انواع پلاگهای نری:
- دو شاخه دو پین (فاز و نول)
- دو شاخه سه پین (فاز و نول با ارت)
- دو شاخه چهار پین (سهفاز و ارت)
- دو شاخه پنچ پین (سهفاز، نول و ارت)
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Terminals and plugs > Female receptacle
3. بوبینها
1. بوبین:
سادهترین سمبل بوبین در نقشههای برق صنعتی، یک مستطیل توخالی است که معمولاً سه سیم به آن وصل میشود. در صنعت، به این قطعه بوبین گفته میشود و میتواند بوبین رله، بوبین کنتاکتور یا هر تجهیز الکترومکانیکی دیگری باشد.
Electromechanical Operating Device: این اصطلاح به این معناست که عملکرد این تجهیز به صورت الکترومکانیکی است؛ یعنی با تحریک الکتریکی (اعمال ولتاژ به دو سر سیمپیچ) خاصیت مغناطیسی ایجاد کرده و باعث عملکرد تیغههای کنتاکتور یا رله میشود.
2. بوبینهای تایمر:
2.1 تایمر On-Delay – تأخیر در وصل:
این بوبین با یک باکس کناری که روی آن یک ضربدر (X) دارد، مشخص میشود. اصطلاح فنی آن “Electromechanical Operating Device with Pickup Delay” است که به معنای تأخیر در وصل است. یعنی پس از اعمال تحریک به بوبین، با یک تأخیر زمانی مشخص، عمل میکند.
2.2 تایمر Off-Delay – تأخیر در قطع:
نماد این بوبین نیز یک باکس کناری دارد، اما این بار پررنگ (Filled) است. اصطلاح فنی آن Off-Delay یا تأخیر در قطع است. یعنی پس از قطع تحریک از بوبین، با یک تأخیر زمانی مشخص به حالت اولیه برمیگردد.
2.3 تایمر On-Delay/Off-Delay – تأخیر در وصل و قطع:
بعضی از تایمرها هر دو عملکرد تأخیر در وصل و تأخیر در قطع را در کنار هم دارند و سمبل آنها ترکیبی از باکس ضربدر و باکس پررنگ است. اصطلاح فنی آن Pickup and Off-Delay است.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Coils
بوبین تنظیمشده (Tuned Coil):
اگر در نقشهای یک بوبین با علامت سینوس معکوس مشاهده کردید، این به معنای یک رله یا بوبین “تنظیمشده” (Tuned) است. این نماد نشان میدهد که این رله قابلیت تنظیم دارد و میتوان حالت کارکرد آن را تغییر داد.
رله سوئیچینگ بسیار سریع (Very Fast Switching Relay):
گاهی اوقات ممکن است در نقشهها با بوبینهایی مواجه شوید که از بوبینهای معمولی متمایز هستند و سریعتر عمل میکنند. این نماد بیانگر “رله سوئیچینگ بسیار سریع” (Very Fast Switching Relay) است. همانطور که در مقایسه با شارژرهای معمولی و فستشارژ میبینیم، این نوع رله سوئیچینگ (قطع و وصل) را با سرعت بسیار بالاتری انجام میدهد.
بوبین همراه با اینترلاک (Coil with Interlock):
برخی بوبینها با نمادی خاص نشان داده میشوند که به معنای “همراه با اینترلاک” (Interlock) بودن آنهاست. اینترلاک به عاملی مکانیکی یا الکتریکی اطلاق میشود که قفلشونده است. این ویژگی برای افزایش ایمنی و جلوگیری از عملکرد همزمان دو سیستم به کار میرود.
بوبین چشمکزن / پالسی (blinking relay):
نمادی دیگر که ممکن است مشاهده کنید، نشاندهنده یک بوبین “چشمکزن” (blinking) یا “پالسی” است. این نوع بوبین میتواند مانند یک چشمکزن یا مولد پالس عمل کند.
بوبین AC (AC relay):
اگر نمادی را دیدید که به “الکترومکانیکی” (Electromechanical) اشاره دارد و با AC (جریان متناوب) کار میکند، نیز در این دسته قرار میگیرد. این نمادها به خصوص در مدارهایی که نیاز به پالسهای متناوب یا عملکرد خاص دارند، کاربرد دارند.
4. کنتاکتها
۱. کنتاکتهای NO و NC:
اساسیترین دستهبندی کنتاکتها شامل Normaly Open (NO) و Normaly Close (NC) است.
کنتاکت NO: به معنای “به طور عادی باز” است. این یعنی در حالت عادی و بدون اعمال هیچ نیروی خارجی، این کنتاکت باز است و جریانی از آن عبور نمیکند. سادهترین نوع تیغه، همین کنتاکت NO است.
کنتاکت NC: به معنای “به طور عادی بسته” است. این کنتاکت در حالت عادی بسته است و جریان میتواند از آن عبور کند.
2. تیغه کنتاکتور:
یک تیغه ساده NO با اضافه شدن یک علامت مگنت، به “Power NO contact of a contactor” تبدیل میشود. این مفهوم اساس کنتاکتورها را تشکیل میدهد.
- از کنار هم قرار گرفتن دو تیغه فوق، سمبل یک کنتاکتور دوفاز ایجاد میشود.
- از کنار هم قرار گرفتن سه تیغه فوق، سمبل یک کنتاکتور سهفاز ایجاد میشود.
3. تحریک اتوماتیک (Automatic Actuation):
اگر به یک “تیغه کنتاکتور” ویژگی “Automatic Actuation” اضافه شود، به این معنی است که عملگر یا تحریک آن به صورت خودکار انجام میشود.
4. کنتاکت الکترونیکی قدرت (Electronic NO Power Contact):
با افزودن یک خط خاص به نماد یک کنتاکت، به “Electronic NO Power Contact” تبدیل میشود. این نشاندهنده ماهیت الکترونیکیتر آن است.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Coils > NO contact
5. تأخیر در بسته شدن (Delay in Closing):
این سمبل نشاندهنده تیغهای است که پس از سپری شدن زمان تنظیم شده، بسته میشود.
6. تأخیر در باز شدن (Delay in Opening):
این سمبل نیز نشاندهنده تیغهای است که پس از سپری شدن زمان تنظیم شده، باز میشود.
7. کنتاکتهای Normally Closed (NC):
کنتاکتهای NC در حالت عادی بسته هستند و جریان الکتریکی از آنها عبور میکند. مادامی که این تیغهها باز شوند، جریان قطع میشود.
8. NC کنتاکت با Action Line:
اگر به سمبل یک تیغه NC یک خط اضافه شود، این نشاندهنده یک NC کنتاکت با action line است. این به معنای وجود یک “action line” است که میتواند به یک چیز دیگر وصل شود و همزمان باعث تغییر وضعیت چندین تیغه دیگر شود.
9. بیمتال – Bimetal:
این سمبل مربوط به یک تیغه بیمتال است که به صورت بسته عمل میکند. بیمتال از دو فلز غیرهمجنس تشکیل شده است. وقتی حرارت عبوری از این تیغه از آستانه مشخصی بیشتر شود، بیمتال عمل میکند و وضعیت تیغه را تغییر میدهد.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Coils > NC contact
10. کنتاکت NC با رهاسازی بیمتال و Lockout:
یکی از سمبلهای پیچیدهتر، کنتاکت NC است که با یک قسمت حرارتی ترکیب شده و دارای قابلیت “Release Lockout Reset” است. NC Contact نشاندهنده یک تیغه بسته است و جریان را عبور میدهد.
ویژگی “Release Lockout Reset” بیانگر آن است که پس از فعال شدن رله حرارتی، تیغه در حالت قفل (Lockout) باقی میماند و اپراتور باید به صورت دستی (با زدن یک شستی) آن را Reset کند. این سمبل در واقع ترکیبی از یک تیغه NC و یک مکانیزم قفلشونده حرارتی است که نیاز به ریست دستی دارد.
11. تیغه NC با فنر برگشتی (NC Contact with Spring Return):
این سمبل نشاندهنده یک تیغه NC است که به همراه فنر برگشتی طراحی شده است. به این معنا که پس از فعال شدن، به دلیل وجود فنر به طور خودکار به حالت اولیه خود بازمیگردد. این مدل یکی از مدلهای پرکاربرد در مدارهای کنترل است.
12. کنتاکت چنجاور (Changeover Contact):
وقتی کلمه “چنجاور” را در برق میبینید، به معنای “عوض کردن” یا “تغییر وضعیت کنتاکت” است. این تیغه حداقل سه نقطه اتصال دارد. جریان به طور عادی از یک مسیر عبور میکند (مثلاً از ورودی به تیغه 1). در صورت تغییر وضعیت، مسیر جریان قطع شده و به مسیر دیگری (مثلاً به تیغه 2) منتقل میشود.
به آن “Break Point” نیز میگویند زیرا میتواند نقطه عبور جریان را قطع و تغییر دهد.
این نوع تیغه در المانهای مختلفی مانند تایمرها (Timer)، در حالت “تأخیر در وصل” و “تأخیر در قطع” نیز وجود دارد. همچنین میتواند در یک رله حرارتی به عنوان تیغه چنجاور استفاده شود.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Coils > Change_over contact
5. سمبلهای حفاظت مداری
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Coils > Protective circuit
محافظت در برابر صاعقه (Lightning Current Arrester):
این تجهیز برای حفاظت مدار در برابر صاعقه یا اضافه ولتاژهای ناگهانی (surge) استفاده میشود.
شبکه RC (RC Network):
این سمبل نشاندهنده یک مقاومت (R) و یک خازن (C) به صورت سری است. اگر یک خط در بالا و یک خط در پایین به همراه یک مستطیل (مقاومت) و خطی که به یک خازن متصل است دیده شود، این نماد یک شبکه RC را نشان میدهد.
دیود (Diode):
به عنوان یکسوساز در مدار استفاده میشود و اجازه عبور جریان را تنها از یک جهت میدهد.
دیود زنر (Zener Diode):
نوع خاصی از دیود است که برای تنظیم ولتاژ استفاده میشود و در جهت معکوس در ولتاژ شکست مشخصی شروع به هدایت میکند.
وریستور (Varistor/VDR):
شبیه به مقاومت است اما با یک خط در وسط نشان داده میشود. وریستور یک مقاومت با قابلیت تنظیم است که مقاومت آن با ولتاژ اعمال شده تغییر میکند.
6. PLCها
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > PLC/bus
7. آنتنها
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Cable/Antenna
8. فیوزها
فیوزهای حفاظتی (Safety Fuses):
این نوع فیوز شامل یک المان ذوبشونده است که در صورت عبور جریان بیش از حد، ذوب شده و مدار را قطع میکند. اگر این المان ذوب شد، فیوز باید دور انداخته شده و با یک فیوز جدید تعویض شود. متأسفانه، در صنعت مشاهده میشود که گاهی این فیوزها را با یک رشته سیم به هم وصل میکنند یا بالا و پایین آن را جامپ میکنند که این کار کاملاً اشتباه است و ایمنی مدار را به خطر میاندازد.
فیوز سوئیچ دیسکانکتور:
این تجهیز ترکیبی از فیوز و سوئیچ است که علاوه بر حفاظت، قابلیت قطع و وصل زیر بار را نیز دارد.
فیوز سوئیچ معمولی:
این نوع فیوز سوئیچ، برخلاف دیسکانکتور، قابلیت قطع زیر بار را ندارد.
فیوز سوئیچ دیسکانکتور همراه با double break:
این مدل به صورت خشابی جا میرود و هم در بالا و هم در پایین نقاط قطع دارد و شبیه به فیوزهای پیچاز عمل میکند.
فیوز مدار شکن:
این فیوز مدارشکن غیر قابل قطع زیر بار است. این بدان معناست که شما حق ندارید زمانی که مصرفکننده در حال کشیدن جریان است، این تجهیز را زیر بار قطع کنید. قطع کردن آن زیر بار میتواند منجر به آرک (جرقه)، آتشسوزی، و خطرات جانی و مالی شود.
فیوز سوئیچ با حالت نگهدارنده (Fuse Switch with Holding State):
این نوع سوئیچ فیوز میتواند در یک حالت خاص (مانند 0 یا 1) باقی بماند و برگشتپذیر نیست.
فیوز سوئیچ دیسکانکتور LV HBC (LV HBC Fuse Switch Disconnector):
این یک نوع تخصصی فیوز HBC است که سمبل خاص خود را دارد. نکته متمایز کننده آن در نقشه این است که خط ادامه دهنده که در مدلهای دیگر فیوز سوئیچ دیسکانکتور مشاهده میشود، در این مدل وجود ندارد. تفاوت آن با دیگر فیوز سوئیچ دیسکانکتورها در همین ادامه داشتن یا نداشتن خط در سمبل است.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Protection device > Safety fuse
تفاوت اصلی بریکر و فیوز
فیوزها پس از هر عملیات حفاظتی ذوب شده و نیاز به تعویض دارند. اما بریکرها، پس از قطع مدار در اثر یک خطا، میتوانند مجدداً به مدار بازگردانده شوند و مانند یک سوئیچ عمل میکنند. این ویژگی قابلیت استفاده مجدد، یکی از مهمترین مزیتهای بریکرهاست.
9. بریکرها
عملکرد بریکر: حفاظت در برابر اضافه جریان و اتصال کوتاه.
بریکرها به دو شیوه اصلی از مدارهای الکتریکی محافظت میکنند:
- حفاظت در برابر اضافه جریان ناشی از اضافهبار (Overload): این نوع اضافه جریان زمانی رخ میدهد که جریانی بیش از حد مجاز برای مدت زمان طولانی از مدار عبور کند، که منجر به گرم شدن بیش از حد سیستم میشود.
- حفاظت در برابر اضافه جریان ناشی از اتصال کوتاه (Short Circuit): اتصال کوتاه حالتی است که جریان در لحظه به سمت بینهایت میل میکند، به این معنی که یک نقطه غیر مقاومت را در مدار حس میکند.
انواع بریکرها بر اساس تعداد پل:
- تک پل: یک فاز را حفاظت میکند.
- دو پل: دو فاز را حفاظت میکند.
- سه پل: برای حفاظت از مدارهای سه فاز استفاده میشود.
- چهار پل: برای حفاظت از سه فاز به همراه نول (Neutral) به کار میرود.
انواع بریکرها
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Protection device > Circuit breaker
بریکر با کنتاکت کمکی:
این نوع بریکر میتواند دارای کنتاکتهای کمکی (Auxiliary Contacts) باشد که برای ارتباط با سایر تجهیزات کنترلی استفاده میشوند.
MCCB (Molded Case Circuit Breaker):
این نوع بریکرها دارای عملگر خارجی هستند، به این معنی که میتوان با فشار دادن دکمه از بیرون، آنها را قطع و وصل کرد. آنها نیز شامل رله بیمتالی و رله اتصال کوتاه هستند.
MPCB (Motor Overload Switch with mechanism, motor drive):
این کلیدها که در دستهبندیهای ۲، ۴، ۶ یا ۸ کانکشنه موجودند، برای حفاظت موتورها در برابر اضافهبار طراحی شدهاند. برخی مدلها دارای مکانیزم عملکرد موتوری (موتور درایو) هستند.
بریکرهای با مکانیزمهای خاص:
برخی بریکرها ممکن است فاقد بخش حفاظت اضافهبار باشند، در حالی که برخی دیگر تنها شامل رله حرارتی هستند.
بریکر محدود کننده جریان خطا (Limiter):
این نوع بریکرها که با عنوان “Limiter” شناخته میشوند، جریان خطا را محدود میکنند. آنها را نباید با بریکرهای معمولی اشتباه گرفت. این بریکرها ممکن است فاقد کنتاکتهای حرارتی باشند و مکانیزم سوئیچی دارند.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Protection device > Motor overload switch
10. رلهها
رلههای اضافهبار حرارتی:
رلههای اضافهبار حرارتی که با نماد کلی “electromechanical device of thermal relay” شناخته میشوند، وظیفه حفاظت موتورها و سایر مصرفکنندههای الکتریکی در برابر جریان اضافه بار (Overload) را بر عهده دارند. اساس عملکرد آنها بر پایه “بیمتال” (Bimetal) است که در اثر افزایش جریان و حرارت خم شده و مدار را قطع میکند.
انواع رلههای اضافهبار حرارتی:
- تک پل: این نوع رله تنها یک فاز را حفاظت میکند.
- دو پل: معمولاً برای مدارهای تک فاز که شامل یک فاز و یک نول هستند، استفاده میشود. نکته مهم اینجاست که در برخی مدلها، تنها یک پل (فاز) حفاظت میشود و پل دیگر (معمولاً نول) فقط نقش سوئیچینگ (قطع و وصل) را دارد و حفاظتی انجام نمیدهد.
- سه پل: این مدل برای حفاظت سه فاز در موتورها و بارهای سه فاز کاربرد دارد.
- چهار پل: شامل سه فاز و یک نول است. در این مدلها نیز، بخش بیمتال میتواند به صورت داخلی در رله حرارتی قرار گرفته باشد.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Protection device > overload
کلیدهای نشتی جریان به زمین:
این تجهیزات که در زبان عامیانه و صنعت برق به اشتباه “محافظ جان” نامیده میشوند (نام صحیح آنها “نشتی جریان” یا RCCB است)، نقش حیاتی در تشخیص جریانهای نشتی به زمین ایفا میکنند.
اصل کار این کلیدها بر این مبناست که جریان ورودی به یک مدار باید با جریان خروجی از آن برابر باشد. اگر این برابری به دلیل نشتی جریان به زمین، از بین برود و اختلاف جریان از یک حد مشخص (مثلاً ۳۰ میلیآمپر برای مصارف خانگی) بیشتر شود، کلید به سرعت عمل کرده و مدار را قطع میکند.
این نشتی میتواند در اثر خرابی عایقی یا، مهمتر از آن، تماس انسان با قسمتهای برقدار (مانند بدنه یخچال، لباسشویی، یا موتورهای صنعتی) به وجود آید. در چنین شرایطی، جریان از بدن فرد به زمین منتقل میشود و با قطع سریع مدار توسط کلید جریان نشتی، از برقگرفتگی و خطر مرگ جلوگیری میشود. به همین دلیل است که به آن “محافظ جان” نیز میگویند.
انواع کلیدهای جریان نشتی:
- دو پل: در این مدل، تنها یک فاز تحت حفاظت است و پل دیگر (معمولاً نول) فقط نقش سوئیچینگ را دارد. هنگام خرید، حتماً به این ویژگی دقت کنید.
- بدون حفاظت اضافه بار/اتصال کوتاه (RCCB): برخی از این کلیدها فقط وظیفه تشخیص نشتی جریان را دارند و قابلیت حفاظت در برابر اضافه بار یا اتصال کوتاه را ندارند.
- RCBO: این مدلها که معمولاً با علامت ضربدر (X) روی بدنه مشخص میشوند، علاوه بر تشخیص نشتی جریان، قابلیت قطع زیر بار و تشخیص اتصال کوتاه را نیز دارا هستند.
- چهار پل (سه فاز و نول): در این حالت، سه پل از آنها برای حفاظت فازها استفاده میشوند و پل چهارم (نول) صرفاً سوئیچینگ را انجام میدهد.
دکمه تست: به دلیل ارتباط مستقیم این تجهیزات با ایمنی جانی افراد، یک دکمه تست روی آنها تعبیه شده است. با فشار دادن این دکمه، دستگاه به صورت مصنوعی یک نشتی جریان کوچک ایجاد میکند تا از صحت عملکرد مکانیزم داخلی آن اطمینان حاصل شود. توصیه اکید میشود که ماهانه یک بار این دکمه را فشار دهید تا از کارکرد صحیح محافظ جان خود مطمئن شوید.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Protection device > Ground fault current circuit breaker
رلههای نشتی ولتاژ به زمین یا “رلههای ولتاژی”:
این دسته از رلهها، برخلاف کلیدهای نشتی جریان که به تغییرات جریان حساس هستند، برای حفاظت در برابر ولتاژهای غیرمجاز در سیستمهای الکتریکی طراحی شدهاند. در صنعت برق به اینها “رلههای ولتاژی” میگویند.
انواع رلههای نشتی ولتاژ:
- اضافه ولتاژ (Overvoltage): این رلهها که نام دقیقتر آنها “electromechanical operating device of an overvoltage release” است، با نماد U و علامت بزرگتر (U >) نمایش داده میشوند. وظیفه آنها قطع مدار در صورت افزایش ولتاژ از حد مجاز است.
- افت ولتاژ (Undervoltage): با نماد U و علامت کوچکتر (U <) مشخص میشوند. این رلهها در صورت کاهش ولتاژ از حد تعریف شده، مدار را قطع میکنند.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Protection device > Ground fault voltage circuit breaker
11. سوئیچهای حفاظتی
تجهیزات حفاظتی، هرچند ممکن است از نظر ظاهری مشابه به نظر برسند، اما مشخصههای حفاظتی متفاوتی دارند. درک این تفاوتها از طریق نمادهایی که روی آنها درج شده، امکانپذیر است. این نمادها اطلاعات مهمی درباره نوع حفاظتهایی که یک کلید قدرت ارائه میدهد، به ما میدهند:
مشخصه L (Overload Protection – حفاظت اضافه بار):
هر تجهیز حفاظتی که دارای مشخصه L باشد، نشاندهنده قابلیت حفاظت اضافهبار (Overload Protection) است. این بدان معناست که تجهیز، مدار را در برابر جریانهای بیش از حد مجاز که برای مدت زمان طولانی ادامه دارند، محافظت میکند.
مشخصه I (Instantaneous Short Circuit Protection – حفاظت اتصال کوتاه آنی):
مشخصه I به معنای حفاظت اتصال کوتاه آنی (Instantaneous Short Circuit Protection) است. تجهیزات دارای این مشخصه، قادرند در لحظه و به سرعت، اتصال کوتاه را قطع کنند. این نوع حفاظت برای جلوگیری از آسیبهای جدی و سریع در زمان بروز اتصال کوتاه حیاتی است.
حرف S (Short Time Delay Short Circuit Protection – حفاظت اتصال کوتاه با تاخیر زمانی کوتاه):
علاوه بر حفاظت آنی (I)، مشخصه S به معنای حفاظت اتصال کوتاه با تاخیر زمانی کوتاه (Short Time Delay Short Circuit Protection) است. این قابلیت به تجهیز اجازه میدهد تا برای یک مدت زمان کوتاه قبل از قطع، اتصال کوتاه را تحمل کند. این ویژگی در هماهنگی حفاظتی سیستمها (Coordination) بسیار مهم است و به کلیدهای پاییندست فرصت میدهد تا ابتدا قطع کنند و از قطع شدن بیمورد کلیدهای بالادست جلوگیری میکند.
مشخصه G (Ground Fault Protection – حفاظت خطای زمین):
نماد G در انتهای مشخصهها، نشاندهنده قابلیت حفاظت خطای زمین (Ground Fault Protection) است. این بدان معناست که کلید علاوه بر حفاظتهای دیگر، در برابر جریانهای نشتی به زمین نیز محافظت میکند. حفاظت خطای زمین برای ایمنی افراد و جلوگیری از آتشسوزی بسیار حیاتی است.
مشخصه N (Neutral Protection – حفاظت نول):
در برخی تجهیزات، ممکن است مشخصه N را نیز مشاهده کنید که به معنای حفاظت نول (Neutral Protection) است. این حفاظت برای جلوگیری از آسیب به تجهیزات در صورت بروز مشکل در سیم نول تعبیه شده است.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Protection device > Safety switch
12. سرج ارسترها
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Protection device > Discharger
تجهیزات مهمی هستند که معمولاً در نقشهها به عنوان سرج ارستر (Surge Arresters) نمایش داده میشوند. این تجهیزات برای تخلیه اضافه ولتاژهای ناگهانی و صاعقهها (Surges یا Overvoltage) در سیستمهای برق استفاده میشوند. هرجایی که نیاز به تخلیه اضافه ولتاژهای زیاد باشد، میتوان از سرج ارستر استفاده کرد.
13. سوئیچها
فلو سوئیچ (Flow Switch):
یک تیغه باز با یک مربع و یک خط در کنار آن. برای سیالات استفاده میشود و بر اساس جریان عبوری سیال، قطع و وصل را انجام میدهد. این سوئیچ را با فلوت سوئیچ اشتباه نگیرید.
سوئیچهای فشاری (Pressure Switch):
یک مربع با حرف “P” در وسط آن. بر اثر فشار وارد شده عمل میکند و تغییر وضعیت میدهد.
سوئیچ دما (Temperature Switch):
یک مربع با نماد دما (مانند دماسنج) در وسط آن. یک سوئیچ حرارتی است، مانند ترموستات که بر اساس تغییر دما عمل میکند.
اگر تیغه و خود عملگر (سنسور دما) در کنار هم باشند، یک مربع با نماد دما و یک تیغه باز در کنار آن نمایش داده میشود. این نماد میتواند نشاندهنده یک تجهیز واحد باشد که هم دما را تشخیص میدهد و هم تیغه روی خودش است.
اگر عملگر و تیغه از هم جدا باشند (مثلاً عملگر در یک تجهیز اصلی و تیغه در جای دیگر)، یک تیغه باز با نماد دما بالای آن نمایش داده میشود.
فلوت سوئیچ (Float Switch):
سمبل فلوت سوئیچ با فلو سوئیچ متفاوت است که به شناور اشاره میکند. به معنی سوئیچ شناور است و برای کنترل سطح سیالات در مخازن، مانند شناور کولر، استفاده میشود که با بالا و پایین شدن شناور، تیغه را قطع و وصل میکند.
تیغه باز رله بیمتال:
برای حفاظت حرارتی و اضافه جریان موتورها استفاده میشود.
سوئیچهای فشاری / شل شونده (Rotaty switch, NC contact, with pushbutton for loosening):
یک سوئیچ NC که میتواند حالت فشاری یا شل شونده (Loosening) داشته باشد. وقتی این سوئیچ را میچرخانید (مانند سوئیچهای صفر و یکی)، پس از قرار گرفتن در وضعیت قفل شده، با شل شدن (Loosening) به حالت اولیه خود برمیگردد.
سوئیچ مجاورتی مغناطیسی (Switch, actuated by Proximity of magnet):
یک تیغه NO با یک خط منحنی و یک مربع کوچک در کنار آن که نشاندهنده عملگر مغناطیسی است. با نزدیک شدن یک آهنربا، تغییر وضعیت میدهد.
اگر این سوئیچ خط منحنی را نداشته باشد، به آن سوئیچ “Proximity” گفته میشود که به معنی نزدیک شدن است. اگر خط منحنی کنار آن باشد، علاوه بر تشخیص نزدیک شدن، میتواند قابلیت لمس (Touch) نیز داشته باشد.
سوئیچهای چرخشی / سهوضعیته (Switch, operating by turning, 3 switching positions):
با چرخش عمل میکند و میتواند دارای چندین وضعیت (مثلاً سه یا چهار وضعیت) باشد.
سوئیچ تماس / القایی (Swith, Touch_Sensitivite):
یک سوئیچ که قابلیت تشخیص لمس یا سنس کردن چیزی را دارد، مانند سنسورهای القایی.
سوئیچهای غلتکی (Switch, Roller operation):
این سمبل، یک سوئیچ با کنتاکت غلتکی (Switch NO-Contact Roller Operation) را نشان میدهد. عملکرد آن شبیه لیمیت سوئیچ است، اما به جای اهرم یا پین، دارای یک غلتک است که با عبور یک جسم، فعال میشود.
سوئیچهای گردان (Rotary Switch):
سوئیچهای گردان (Rotary Switch) اصطلاحی است که در صنعت برق بسیار شنیده میشود. اینها معمولاً همان کلیدهای صفر و یکی هستند، اما میتوانند در بیش از دو موقعیت (چند پوزیشن) عمل کنند، مانند کلیدهای چند حالته که برای انتخاب سرعت یا عملکرد مختلف استفاده میشوند.
سوئیچ حساس به سرعت/ سرعت چرخش (Switch, reacts to speed or rotential speed):
این کلید بر اساس میزان سرعت اعمال شده یا سرعت چرخش عمل میکند. به عبارت دیگر، قطع و وصل شدن آن به سرعت اعمال شده بستگی دارد.
سوئیچهای چند حالته (N-Position Switch):
این سمبلها نشاندهنده سوئیچهایی هستند که میتوانند در چندین موقعیت مختلف (از دو تا هفت پوزیشن یا بیشتر) قرار گیرند و در هر موقعیت، عملکرد متفاوتی را انجام دهند. منظور از N پوزیشن به تعداد حالتها یک سوئیچ اشاره دارد.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Sensor, pushbutton > Switch and pushbutton
14. شستیها
شستی فشاری (General Pushbutton):
شستی فشاری یا دکمه فشاری که به محض فشردن شستی عمل میکند و با برداشتن دست به حالت اولیه خود باز میگردد.
شستیهای پدالی (Pushbutton, Operated by Pedal):
یک شستی با عملگر شبیه پدال. مانند پدال چرخخیاطیهای قدیمی که با فشار پا عمل میکند.
شستیهای اضطراری (Emergency Stop):
شستیهای اضطراری یکی از حیاتیترین اجزا در هر سیستم کنترلی صنعتی است که برای متوقف کردن فوری دستگاه در مواقع خطر طراحی شده است.
شستی اضطراری با قابلیت Turn to reset:
در این مدل، پس از فشردن شستی، در حالت وصل باقی میماند و برای بازگشت به حالت عادی (قطع)، باید آن را چرخاند تا آزاد شود.
شستیهای اضطراری با قابلیت Pull to reset:
در این نوع، اپراتور پس از فشردن شستی، برای آزاد کردن و بازگرداندن آن به وضعیت اولیه، باید آن را به سمت بیرون بکشد.
شستی اضطراری با آزادسازی با کلید (Key release):
این مدل پیشرفتهتر است. پس از فشردن شستی، نمیتوان آن را با چرخاندن یا کشیدن آزاد کرد. برای بازگشت به حالت عادی، نیاز به یک کلید مخصوص برای آزادسازی قفل دارد. این سمبل در صنعت برق به “Key Release” معروف است.
شستی کشیدنی (Pushbutton, operation by pulling):
این نماد یک شستی را نشان میدهد که با کشیدن آن، عمل قطع و وصل انجام میشود. تفاوت آن با شستی فشاری در نحوه فعالسازی است.
15. لیمیت سوئیچها
لیمیت سوئیچ یک سوئیچ محدود کننده حرکت است که در بسیاری از پروژهها به اشتباه استفاده میشود. وظیفه اصلی آن، محدود کردن حرکت در یک نقطه مشخص از فرآیند صنعتی است.
سلکتور سوئیچ (Cam Switch):
سلکتور سوئیچ نیز یکی دیگر از سوئیچهایی است که ممکن است استفاده از آن در نقشهها به اشتباه صورت گیرد. این دسته از سوئیچها، در واقع سلکتور سوئیچها (Selector Switches) را شامل میشوند که کاربردهای بسیار متنوعی دارند. مانند سوئیچ ستاره مثلث چپگرد راستگرد و سلکتور سوئیچ برای ولتمتر و آمپرمتر.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Sensor, pushbutton > Limit switch
16. پردههای نوری
پردههای نوری چیستند و عملکرد آنها چگونه است؟
در اصطلاح فنی که به آنها “Safety Light Barriers” نیز گفته میشود، خطوط نوری نامرئی ایجاد میکنند که در صورت قطع شدن توسط یک جسم (مانند دست یا بدن اپراتور)، بلافاصله دستور قطع یا وصل خط تولید یا ماشین را صادر میکنند.
این پردهها در واحدهای صنعتی که رباتها یا خطوط تولید خودکار فعالیت دارند، نصب میشوند تا از ورود اپراتورها به محدوده خطر جلوگیری کنند.
تصور کنید یک ربات در حال کار است؛ پردههای نوری دورتادور آن بسته میشوند تا هرگونه ورود غیرمجاز را تشخیص دهند. حساسیت این سیستمها بسیار بالاست؛ به طوری که حتی عبور یک دست نیز میتواند بلافاصله سیستم را متوقف کند، دقیقاً مانند درهای پیشرفته آسانسور که با تشخیص مانع، از بسته شدن جلوگیری میکنند.
یک پرده نوری معمولی شامل دو بخش اصلی است:
- فرستنده (Transmitter): این بخش نور را ساطع میکند. در نقشهها، با نماد یک مربع که فلشها از آن به سمت بیرون هستند، نمایش داده میشود.
- گیرنده (Receiver): این بخش نور ساطع شده توسط فرستنده را دریافت میکند. در نقشهها، با نماد یک مربع که فلشها به سمت داخل آن هستند، نمایش داده میشود.
انواع مختلف پردههای نوری:
پرده نوری ساده:
در این حالت، گیرنده و فرستنده به صورت جداگانه عمل میکنند. معمولاً فرستنده نور را ارسال میکند و گیرنده آن را دریافت میکند.
اتصال پلاگی (Plugin Connection):
پردههای نوری از طریق سوکت و پلاگ متصل میشوند.
سوئیچ فوتوالکتریک (Photoelectric Switch):
این نوع سنسور، هم فرستنده و هم گیرنده را در یک واحد ترکیب میکند. به جای اینکه نور به صورت مستقیم به یک گیرنده دیگر ارسال شود، نور فرستاده شده به یک بازتابنده (مانند آینه) برخورد کرده و به سمت خود سنسور برمیگردد.
اگر نور بازتابی قطع شود (مثلاً با عبور دست)، سنسور متوجه عدم بازگشت نور شده و دستور لازم را ارسال میکند. این سنسورها نیز میتوانند با اتصال پلاگی یا بدون پلاگی باشند.
پردههای نوری با قابلیت Variable:
این مدلها دارای تیغههای کمکی هستند، مانند تیغههای “چنج اور” (Changeover) که امکان تغییر وضعیت را فراهم میکنند. “Photoelectric Switch Changeover Contact with Plugin Connection” نمونهای از این نوع پیشرفته است که سوئیچ فوتوالکتریک با قابلیت چنج اور و اتصال پلاگی را ارائه میدهد.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Sensor, pushbutton > light barrier
17. سنسورها
سنسورهای مجاورتی:
سنسورهای مجاورتی، همانطور که از نامشان پیداست، سنسورهایی هستند که وجود یا عدم وجود یک شیء را در نزدیکی خود تشخیص میدهند. این سنسورها نیازی به تماس فیزیکی با شیء ندارند و همین امر آنها را برای کاربردهای صنعتی بسیار مناسب میسازد.
این سنسورها معمولاً به صورت NC (Normally Closed) و NO (Normally Open) با اتصالات دو یا سه سیمه موجود هستند. مدلهای پلاگی (Plug-in connection) نیز رایج هستند.
سنسورهای اولتراسونیک (Ultrasonic Sensor):
این سنسورها با استفاده از امواج فراصوت کار میکنند و با یک علامت سبزرنگ خاص در نقشهها یا نمادها مشخص میشوند.
سنسورهای القایی (Inductive Proximity Sensor):
این نوع سنسورها فقط اجسام فلزی را تشخیص میدهند. برای مثال، در خطوط تولید میتوانند برای تشخیص یک مهره فلزی خاص یا یک میخ استفاده شوند.
سنسورهای خازنی (Capacitive Proximity Sensor):
بر خلاف سنسورهای القایی، سنسورهای خازنی هر چیزی که به آنها نزدیک شود را تشخیص میدهند، نه فقط فلزات.
سنسورهای مغناطیسی (Magnetic sensor):
این نوع نیز از جمله سنسورهای مجاورتی هستند، مانند “Safety Proximity Sensor” که با مغناطیسی کار میکنند.
سنسور فشار (Pressure Sensor):
این سنسورها معمولاً سه سیمه هستند. سنسور فشار در صنایع مختلفی مانند ابزار دقیق و اتوماسیون صنعتی برای تشخیص فشار سیالات یا گازها استفاده میشود.
سنسورهای آنالوگ:
در کنار سنسورهای دیجیتال، سنسورهای آنالوگ نیز نقش حیاتی ایفا میکنند:
ترموکوپل (Thermocouple):
ترموکوپل یک سنسور آنالوگ بسیار شناخته شده است که برای اندازهگیری دما به کار میرود و کاربرد وسیعی در صنایع مختلف دارد.
ترمیستورها (Thermistors): NTC و PTC:
این سنسورها از نوع مقاومتی هستند.
ترمیستور NTC:
با افزایش دما، مقاومت آن کاهش مییابد. در نماد آن در نقشهها، یک فلش به سمت بالا و یک فلش به سمت پایین دیده میشود.
ترمیستور PTC:
با افزایش دما، مقاومت آن افزایش مییابد. در نماد آن در نقشهها، هر دو فلش به سمت بالا قرار دارند. شناسایی دقیق نمادهای NTC و PTC در نقشهها میتواند کمک زیادی در تحلیل مدارها کند.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Sensor, pushbutton > Proximity switch
18. منابع ولتاژ و ژنراتورها
باتریها:
هرگاه خطوط موازی کوتاه و بلند را دیدید، به معنی باتری است. این باتری میتواند از نوع اولیه (Primary) یا ثانویه (Secondary) باشد و تفاوتی در نماد آن ایجاد نمیکند.
ژنراتورها:
ژنراتورها وظیفه تولید الکتریسیته را بر عهده دارند. این کار با چرخش شفت ژنراتور انجام میشود؛ یعنی با اعمال نیروی مکانیکی به شفت، در خروجی ولتاژ خواهیم داشت. ژنراتورها کاربردهای متفاوتی دارند و در حالت ژنراتوری و موتوری در مکانهای مختلف استفاده میشوند.
ژنراتور DC کمپوند (DC compound generator with series and shunt winding):
یک دایره که حرف “G” (به معنی ژنراتور) در آن قرار دارد. یک خط افقی کنار آن، نشاندهنده DC بودن ژنراتور است. این نماد معمولاً شامل سیمپیچهای سری و شنت نیز میشود. این نوع ژنراتورها ممکن است در برخی قطارهای برقی یا حتی خطوط انتقال استفاده شوند.
تاکوژنراتور:
دایره با حرف “G” (ژنراتور) و خط DC. ویژگی متمایز این ژنراتورها، وجود زغالها است که با مربعهایی در نماد نشان داده میشوند. این زغالها مصرفی هستند و پس از مدتی نیاز به تعویض دارند. الکتریسیته از طریق چرخش و اتصال این زغالها جابجا میشود.
تاکوژنراتورها ولتاژ خروجی را متناسب با سرعت چرخش شفت تولید میکنند. به عنوان مثال، اگر شفت ثابت باشد، ولتاژ صفر است و اگر با حداکثر سرعت بچرخد، ولتاژ خروجی به حداکثر مقدار خود (مثلاً ۱۰ ولت) میرسد. این ویژگی باعث میشود که از تاکوژنراتور در تجهیزات اندازهگیری سرعت یا کنترلهای مکانیکی استفاده شود.
ژنراتور پالسی (Pulse Generator):
دایره با حرف “G”. به جای خط DC، نماد پالس (موج مربعی یا چیزی شبیه به آن) در آن دیده میشود. این ژنراتورها معمولاً از دو طرف اتصال دارند، یعنی ۶ سیم به آنها وصل میشود. ژنراتورهای پالسی، جریان را به صورت پالسی تولید میکنند.
ژنراتور سه فاز AC معمولی:
دایره با حرف “G” و نماد سه فاز AC (معمولاً سه خط موجی یا نماد AC در کنار عدد ۳). این ژنراتورها خروجی سه فاز (U, V, W) را فراهم میکنند.
ژنراتور سنکرون سه فاز با تحریک جداگانه (Three-phase Synchronous Generator with Separate Excitation, star connection, neutral conductor provided):
دایره با حرف “G” و “S” (به معنی سنکرون). دارای اتصال ستاره در قسمت هادی خنثی است و یک نول (Neutral) را نیز به ما میدهد. ویژگی مهم این ژنراتور، تحریک جداگانه DC آن است. با اعمال ولتاژ خارجی DC به بخش تحریک، میتوان کنترلی روی عملکرد ژنراتور داشت.
ژنراتور سنکرون سه فاز با تحریک مغناطیس دائم (Three-phase Synchronous Generator with Permanent Magnetic Excitation):
دایره با حرف “G”، “S” و یک نماد آهنربا در کنار آن. این نماد نشاندهنده تحریک مغناطیسی دائم است. در این نوع ژنراتور، تحریک به صورت مغناطیسی و دائمی است و دیگر کنترلی از بیرون بر آن اعمال نمیشود.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Voltage source and generator
19. ترانسفورماتورها
ترانسفورماتور تکفاز (Single-Phase Transformer with Two Winding):
این ترانسفورماتورها دارای دو سیمپیچ هستند، یکی برای ورودی (اولیه) و دیگری برای خروجی (ثانویه). ولتاژ ورودی (مثلاً ۲۲۰ ولت) را به ولتاژ دیگری (مثلاً ۲۴ ولت) تبدیل میکنند. نوع این تبدیل (کاهنده یا افزاینده) به تعداد و قطر سیمپیچها بستگی دارد.
اتوترانسفورماتور تکفاز (Single-Phase Autotransformer):
ویژگی بارز این ترانسفورماتور یک سیمپیچ واحد است که هم نقش اولیه و هم ثانویه را ایفا میکند. خروجی آن با چرخاندن یک ولوم قابل تنظیم است و میتوان ولتاژهای مختلفی را از یک ورودی ثابت دریافت کرد (مثلاً ۲۲۰ ولت ورودی، با ولوم قابل تنظیم تا ۱۱۰ یا ۲۴ ولت).
ترانسفورماتور تکفاز با سر وسط (Transformer with Center-Tap on one side):
این ترانسفورماتور شبیه به نوع دو سیمپیچه است، اما یک انشعاب در نقطه مرکزی سیمپیچ ثانویه دارد. این ویژگی امکان دریافت ولتاژهای ثابت مختلف را فراهم میکند.
ترانسفورماتور ولتاژ (Potential Transformer – PT):
این ترانسفورماتور که گاهی به آن ترانسفورماتور ولتاژ نیز گفته میشود، عمدتاً برای اندازهگیری ولتاژ استفاده میشود. کاربرد اصلی آن در رلههای حفاظتی و سیستمهای اندازهگیری است که نیاز به دقت بالا در ولتاژ ورودی دارند.
ترانسفورماتور تکفاز با شیلد و اتصال به زمین:
در نمادهای فنی، ممکن است ترانسفورماتوری را ببینید که سیمپیچهای آن همراه با شیلد بوده و به زمین (ارت) متصل هستند. این نوع اتصال برای افزایش ایمنی و کاهش نویز به کار میرود.
اتوترانسفورماتور سهفاز با اتصال ستاره (Three-Phase Autotransformer, Star Connection):
این نوع اتوترانسفورماتور نیز مانند نوع تکفاز دارای یک دسته سیمپیچ است، اما سه سیمپیچ برای سه فاز دارد و به صورت ستاره متصل شدهاند.
ترانسفورماتور سهفاز با اتصال مثلث-مثلث (Delta-Delta Connection):
در این نوع، هر دو سیمپیچ اولیه و ثانویه به صورت مثلث به یکدیگر متصل میشوند. این اتصال سه فاز ورودی را به سه فاز خروجی تبدیل میکند.
ترانسفورماتور سهفاز با اتصال ستاره-مثلث (Star-Delta) و مثلث-ستاره (Delta-Star):
این اتصالات برای تبدیل بین ولتاژهای مختلف و نیز تغییر فاز بین اولیه و ثانویه کاربرد دارند. به عنوان مثال، در ترانسفورماتورهای توزیع شهری (روی تیر برقها)، معمولاً اتصال اولیه مثلث و ثانویه ستاره است. در این حالت، نقطه مرکزی ستاره زمین میشود تا هادیهای نول و ارت (PEN) برای مصرفکنندهها فراهم شود.
ترانسفورماتور سهفاز با اتصالات قابل تنظیم در ثانویه (Adjustable Secondary):
برخی ترانسفورماتورهای سهفاز، به ویژه در قسمت ثانویه، قابلیت تنظیم و تغییر ولتاژ خروجی را دارند.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Transformer
20. مبدلها
در صنعت برق، اغلب نیاز است که یک سیگنال یا یک عملیات به چیز دیگری تبدیل شود تا بتوان آن را اندازهگیری، کنترل یا محافظت کرد. اینجاست که مبدلها وارد عمل میشوند.
فیلتر خط (Line Filter):
این سمبل (Line Filter, three phase) نشاندهنده تجهیزی است که ورودی سهفاز را دریافت کرده و پس از انجام عملیات فیلترینگ، خروجی را ظاهر میکند. عملکرد دقیق آن به المانهای داخلی باکس بستگی دارد. برخی از این فیلترها ممکن است دو پل داشته باشند.
2. ترانسفورماتور ولتاژ با مانیتورینگ فاز (Potential Transformer with Phase Monitoring):
این مبدل سهفاز ورودی را دریافت کرده و آن را به جریان مستقیم (DC) تبدیل میکند (منفی/مثبت یا مثبت/منفی). ویژگی بارز آن، همراهی با قابلیت مانیتورینگ فاز است که امکان پایش وضعیت فازها را فراهم میآورد.
ترانس جریان (Current Transformer – CT):
ترانس جریان یکی از پرکاربردترین مبدلها است که در صنایع مختلفی مورد استفاده قرار میگیرد. وظیفه اصلی آن نمونهبرداری از جریانهای بالا و تبدیل آنها به یک مقیاس کوچکتر و قابل اندازهگیری است.
به عنوان مثال، اگر جریانی تا 1000 آمپر از یک خط عبور کند، نمیتوان مستقیماً آن را به آمپرمتر یا دستگاههای مولتیفانکشن فرستاد. در چنین مواردی، ترانس جریان جریان زیاد را دریافت کرده و آن را به جریانی بسیار پایینتر (در ثانویه) تبدیل میکند تا به دستگاههای اندازهگیری یا رلههای حفاظتی ارسال شود.
یک سیم یا هادی حامل جریان (کابل، سیم یا باسبار) که جریان زیادی از آن عبور میکند (معمولاً از 10 آمپر به بالا در صنعت). بر اساس قوانین برق، سیم حامل جریان دارای میدان مغناطیسی است. ترانس جریان این میدان را توسط سیمپیچ اولیه خود دریافت میکند.
در سیمپیچ ثانویه ترانس، جریان پایینتری متناسب با نسبت سیمپیچها تولید میشود. این جریان پایینتر به دستگاههای اندازهگیری (مانند مولتیفانکشن برای مشاهده اپراتور) یا رلههای حفاظتی ارسال میشود. ترانسهای جریان معمولاً روی سیم، کابل، یا شینهها نصب میشوند.
اپتوکوپلر یا اپتوایزولاتور (Optocoupler/Opto-isolator)
اپتوکوپلر یک تجهیز الکترونیکی است که نور (معمولاً مادون قرمز) را به عنوان ورودی دریافت کرده و در خروجی یک سیگنال الکتریکی تولید میکند. این مبدل شامل یک دیود و المانهای نیمههادی یا آشکارساز است.
هنگامی که نور یا مادون قرمز تشخیص داده شود، اپتوکوپلر آن را به یک سیگنال مورد نظر در خروجی تبدیل میکند.
ترنسدیوسر اندازهگیری (Measuring Transducer)
ترنسدیوسرها به طور کلی وظیفه دارند یک شکل از انرژی را به شکل دیگری تبدیل کنند. در صنعت برق، ترنسدیوسرهای اندازهگیری میتوانند ولتاژ یا جریان را دریافت کرده و آن را به یک سطح ولتاژ یا جریان دیگر تبدیل کنند.
به عنوان مثال، از آنها برای ارسال سیگنالهای ولتاژی در مسافتهای طولانی استفاده میشود. ترنسدیوسرها نیز مدلهای متنوعی دارند که بسته به نوع ولتاژ، جریان و نیازهای خاص، انتخاب میشوند.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Converter
21. یکسو کنندهها
آیا تا به حال اصطلاح اینورتر (Inverter) یا یکسو کننده (Rectifier) به گوشتان خورده است؟ این دو دستگاه نقش حیاتی در تبدیل جریان الکتریکی در کاربردهای صنعتی و خانگی ایفا میکنند.
به زبان ساده، اینورتر تجهیزی است که ولتاژ DC (جریان مستقیم) را دریافت کرده و آن را به AC (جریان متناوب) تبدیل میکند. برعکس این عمل، یعنی تبدیل جریان AC به DC، توسط دستگاهی به نام یکسو کننده انجام میشود.
یکسو کنندههای تک فاز (Single-Phase Rectifier):
این نوع تبدیل کننده، جریان AC تک فاز (فاز و نول) را دریافت میکند و در خروجی، جریان DC با قطبهای مثبت و منفی را ارائه میدهد. نماد مداری آن معمولاً شامل یک پل دیودی است که ورودی AC به دو نقطه از آن وصل شده و خروجی DC (مثبت و منفی) از دو نقطه دیگر گرفته میشود.
یکسو کنندههای سه فاز (Three-Phase Rectifier):
این یکسو کنندههای جریان AC سه فاز را دریافت کرده و آن را به DC تبدیل میکنند.
مدار پل سه فاز (Three-Phase Bridge Circuit):
در این مدار، معمولاً ۶ دیود به شکل خاصی به هم متصل میشوند. فاز اول به نقطهای بین آند و کاتد دو دیود وصل میشود، و به همین ترتیب فازهای دوم و سوم نیز به نقاط مشابهی وصل میگردند. نقطه انتهایی دیودها به عنوان خروجی مثبت و نقطه انتهایی دیودهای دیگر به عنوان خروجی منفی عمل میکند. این مدار AC سه فاز را به DC تبدیل میکند.
مدار تک فاز (Single-Phase Circuit):
این مدار شامل یک پل دیودی است. نماد AC به دو نقطه از این پل وصل میشود (مثلاً به ورودی ۱ و ۳). در خروجی، از دو نقطه دیگر (مثلاً خروجی ۲ به عنوان منفی و خروجی ۴ به عنوان مثبت) جریان DC را دریافت میکنیم.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Rectifier
22. موتورها
موتور تکفاز AC:
این موتور با یک دایره که حرف “M” (مخفف Motor) در وسط و “AC” در کنار آن قرار دارد، نمایش داده میشود. این نوع موتور با فاز و نول کار میکند. اغلب در کاربردهایی مانند فن یا هواکش استفاده میشود.
موتور AC با اتصال مستقیم:
نماد این موتور مشابه موتور AC است اما به معنای اتصال مستقیم موتور است که بدون ارت (اتصال به زمین) نشان داده میشود.
موتور AC با اتصال مستقیم و ارت:
همین موتور با اتصال مستقیم میتواند با اتصال ارت نیز در نقشه نشان داده شود.
موتور AC برای فن (بدون ارت):
این موتور AC که بهطور خاص برای فن یا هواکش طراحی شده است، با اضافه شدن یک شکل پره به نماد دایرهای موتور و بدون ارت نمایش داده میشود.
موتور DC:
نماد این موتور نیز یک دایره با حرف “M” در وسط، اما “DC” در کنار آن است. این موتور هم میتواند برای هواکش یا فن استفاده شود.
موتور DC با سیمپیچ شنت (موازی):
در صورتی که سیمپیچ شنت یا موازی به موتور DC متصل باشد، نماد خاصی برای آن در نظر گرفته میشود. این موضوع در بحث موتورها و ژنراتورهای DC اهمیت دارد.
موتور DC با سیمپیچ سری (Series Motor DC):
اگر سیمپیچ موتور DC به صورت سری متصل شده باشد، نماد متفاوتی برای آن به کار میرود که نشاندهنده اتصال سری است.
موتور DC با جاروبک (DC Motor with Brushed):
این نوع موتور DC با نماد دو جاروبک (brush) نشان داده میشود. موتورهای DC میتوانند با جاروبک (brushed) یا بدون جاروبک (brushless) باشند و این تفاوت در نمادگذاری نیز میتواند منعکس شود.
موتور سهفاز آسنکرون تکسرعته (Three-Phase Asynchronous Motor one rotation speed):
این نوع موتور یک موتور سهفاز القایی آسنکرون و تکسرعته است. به عنوان مثال، یک موتور سهفاز ممکن است با سرعت ثابت ۱۵۰۰ دور در دقیقه کار کند و معمولاً با اتصال ارت نمایش داده میشود.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Power cosumers
موتور محرک (Actuator Motor):
این نوع موتورها به عنوان موتورهای محرک (Actuator Motor) شناخته میشوند و در کاربردهای مختلفی مانند باز و بسته کردن شیرها به کار میروند.
موتور تکفاز با Thermal Cut-out:
این موتور با یک علامت دایره و M، به همراه نماد (θ) یا دما که یک تیغه باز را نشان میدهد، نمایش داده میشود. این تیغه در صورت گرمای بیش از حد، مدار را قطع میکند.
موتور تکفاز با Thermal Monitoring:
برخلاف موتور حرارتی که صرفاً قطع میکند، مانیتورینگ حرارتی میزان گرما را سنس کرده و ارسال میکند، مثلاً به یک PLC. تفاوت اصلی این دو در عملکردشان است: یکی قطع میکند و دیگری نظارت.
موتور سنکرون تکفاز:
این موتور با یک دایره و حروف “MS” در وسط نمایش داده میشود. موتورهای سنکرون معمولاً روتور سیمپیچی شده دارند و میتوانند از بیرون تحریک شوند.
استپ موتور / پلهای (Stepping Motor / Stepper Motor):
موتور پلهای که به آن استپ موتور (Steptor) نیز گفته میشود، با یک دایره، حرف M و علامت مربع و یک فلش نمایش داده میشود. این موتورها با پالسهای مختلفی کنترل میشوند و خودشان دارای کنترلر هستند.
موتورهای سهفاز القایی دو سرعته با تغییر قطب (Three-phase Induction Motor Two Rotation Speed with Pole Change):
این موتورها که بسیار رایج هستند، با یک دایره، حرف M و نماد اتصال مثلث و ستاره (یک مثلث و یک ستاره) نمایش داده میشوند. این موتورها معمولاً یک سیمپیچ دارند و سرعت آنها با تغییر قطب تنظیم میشود. در گذشته و پیش از توسعه درایوها، این موتورها برای گرفتن دو سرعت (مثلاً ۷۵۰ یا ۱۵۰۰ دور) استفاده میشدند.
موتور القایی سهفاز سه سرعته با سه سیمپیچ مجزا (Three-phase asynchronous Motor, two seperate windings, change-pole, three rotation speed):
این موتورها بسیار جذاب هستند و با سه اتصال از سه جهت نشان داده میشوند. یک موتور سه سرعته از این نوع میتواند تا ۱۲ سیم از خود خارج کند.
موتورهای سنکرون سهفاز (Three-phase Synchronous Motor):
همانند نوع تکفاز، موتور سنکرون سهفاز نیز با حرف “MS” در یک دایره نمایش داده میشود، با این تفاوت که نماد اتصال سهفاز نیز به آن اضافه میشود.
23. روشناییها
وقتی صحبت از روشنایی در صنعت برق میشود، منظور صرفاً چراغهای سیگنال نیستند. این چراغها، که بهتر است آنها را “Light” بنامیم، در دستهبندی خاص خود قرار میگیرند.
کاربرد اصلی آنها در داخل تابلوهای برق، تونلها (مانند معادن) و بسیاری از محیطهای صنعتی دیگر است که نیاز به دید کافی برای بررسی یا تعمیرات وجود دارد.
فلورسنت:
این نوع چراغها در نقشهها معمولاً به صورت بیضیشکل نمایش داده میشوند. برخی از آنها دارای اتصال ارت هستند و برخی فاقد آن میباشند.
چراغهای محفظهدار (Enclosure light with female receptacle):
این چراغها دارای یک محفظه هستند و از یک پریز مادگی برای اتصال فاز، نول و احتمالاً ارت استفاده میکنند. به محض دریافت ولتاژ (فاز و نول)، چراغ روشن میشود.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Light
24. هیترها
عناصر گرمایشی، که معمولاً به آنها “هیتر” نیز گفته میشود، نقش بسیار مهمی در حفظ دمای مطلوب داخل تابلو ایفا میکنند. این عناصر نیز در دو مدل با ارت و بدون ارت موجود هستند. عملکرد آنها ساده است: هر زمان که ولتاژ به آنها برسد، گرما تولید میکنند.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Heating
چرا تابلوهای برق به گرمایش نیاز دارند؟
برخلاف تصور رایج، تابلوهای برق نه باید خیلی سرد باشند و نه خیلی گرم. گرما به عنوان یک آفت در صنعت برق شناخته میشود و میتواند به قطعات حساسی مانند درایوها و PLCها آسیب برساند؛ به همین دلیل در برخی کارخانهها از کولر برای خنک کردن تابلوها استفاده میشود.
اما سرمای بیش از حد نیز میتواند مشکلساز باشد:
اگر دمای داخل تابلو بیش از حد پایین بیاید، پدیده شبنمزدگی رخ میدهد. شبنم در واقع قطرات آب است که به تدریج زیاد شده و میتواند منجر به اتصال کوتاه در مدارهای داخلی تابلو شود. این موضوع میتواند خسارات جدی به تجهیزات وارد کند.
نحوه عملکرد هیتر تابلو برق:
برای جلوگیری از این مشکل، هیتر تابلو برق همراه با یک سنسور دما مورد استفاده قرار میگیرد. هر زمان که دمای داخل تابلو از حد معینی پایینتر بیاید، سنسور فعال شده و هیتر تابلو را روشن میکند تا دمای محیط داخلی تابلو را در محدوده ایمن نگه دارد و از تشکیل شبنم جلوگیری کند. این عمل باعث میشود تجهیزات داخل تابلو در شرایط مطلوبتری کار کنند و طول عمر آنها افزایش یابد.
25. شیرهای برقی
شیر برقی یک تجهیز الکترومکانیکی است که برای کنترل جریان مایعات یا گازها استفاده میشود. هسته اصلی این شیر، یک بوبین دارد که عملکردی مشابه بوبین کنتاکتورها دارد. وقتی بوبین تحریک میشود، شیر باز یا بسته میشود. این عمل باعث کنترل جریان سیال میشود.
شیرهای برقی میتوانند برای کنترل جریان آب، باد، روغن یا هوا به کار روند. این شیرها دارای حالتهای مختلفی هستند؛ مثلاً برخی از آنها به صورت پلاگی هستند و برخی دیگر ممکن است دو بوبین داشته باشند که امکان کنترلهای پیچیدهتر را فراهم میکند.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Valve
26. ترمزها
ترمزها نیز معمولاً از یک بوبین برای ایجاد نیروی ترمز استفاده میکنند. این ترمزها نقش مهمی در توقف دقیق و سریع موتورها دارند. این ترمزها میتوانند دو سیمه یا سه سیمه باشند.
زمانی که بوبین ترمز تحریک میشود، یک حالت مغناطیسی ایجاد شده که به موتور اجازه چرخش میدهد. در این حالت، حتی میتوان ولتاژ را از روی موتور برداشت. با تحریک یا عدم تحریک این بوبین، میتوان ترمز را اعمال یا رها کرد.
این ترمزها برای مواقعی استفاده میشوند که یک موتور به بار خاصی متصل است و نیاز است تا به محض فشردن دکمه خاموش، موتور به صورت درجا و فوری متوقف شود.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Brake
27. کوپلینگها
کوپلینگ مغناطیسی که گاهی به آن کلاچ مغناطیسی (Magnetic Clutch) نیز گفته میشود، یک مکانیزم اتصال و جداسازی مکانیکی است که با استفاده از نیروی مغناطیسی عمل میکند. همانند شیرها و ترمزها، این قطعه نیز دارای یک بوبین است. با تحریک یا عدم تحریک این بوبین، کلاچ میتواند عمل کرده و اتصال یا جداسازی را انجام دهد.
کوپلینگها برای اتصال و قطع ارتباط بین دو شفت یا دو قسمت از یک سیستم مکانیکی استفاده میشوند. به عنوان مثال، میتوان یک موتور را به وسیلهای کوپل کرد و با تحریک بوبین، اتصال یا قطع ارتباط آن را کنترل نمود.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Coupling
28. تجهیزات الکترونیکی
خازنها (Capacitors):
ذخیرهکنندههای انرژی الکتریکی. خازنها قطعاتی هستند که قابلیت ذخیرهسازی بار الکتریکی را دارند.
خازنهای Feed-through Capacitor:
این خازن معمولاً به عنوان خازن ورودی استفاده میشود. وظیفه اصلی آن حذف تداخلات الکترومغناطیسی (EMI) است که در صنعت به آن “EMI” نیز میگویند.
خازنهای سهفاز:
در صنعت، خازن سهفاز به صورت یکپارچه وجود ندارد. بلکه از به هم پیوستن سه خازن تکفاز ساخته میشود. این اتصال میتواند به صورت اتصال مثلث (Delta connection) یا اتصال ستاره (Star connection) باشد.
سلفها (Inductors):
ایجادکنندههای میدان مغناطیسی سلفها یا القاگرها، قطعاتی هستند که انرژی را در یک میدان مغناطیسی ذخیره میکنند. نامهای مختلفی برای سلفها استفاده میشود: راکتور، سیمپیچ و یا راکتور.
اگر سلف دارای هسته مغناطیسی باشد، نماد آن تغییر میکند. اگر در هسته مغناطیسی آن فاصله هوایی (Air Gap) وجود داشته باشد، این ویژگی نیز در نماد آن نشان داده میشود. هنگامی که سه سلف در کنار هم قرار میگیرند، میتوانند به عنوان راکتور خطی سهفاز استفاده شوند.
مقاومت:
علامت کلی یک مقاومت، یک مستطیل است. توجه داشته باشید که نباید آن را با فیوز اشتباه گرفت.
مقاومت غیرخطی:
این نوع مقاومت، مقداری ثابت ندارد و مقاومتش در شرایط خاص مانند افزایش دما، تغییر میکند.
شبکه RC (مقاومتی و خازنی):
این شبکه از ترکیب یک مقاومت با یک خازن تشکیل میشود.
مقاومتهای نوری (Photo Resistor):
مقاومت این قطعه با دریافت نور تغییر میکند.
مقاومت با تماس متحرک (Resistor with movable contact):
در این نوع مقاومت، امکان تغییر وضعیت اتصال وجود دارد که با جابجایی آن، میزان مقاومت نیز تغییر میکند.
مقاومتهای متغیر (Variable Resistor):
این مقاومتها به شما امکان میدهند تا مقدار آن را در یک بازه پیوسته (مثلاً از ۱ تا ۱۰) تغییر دهید و بچرخانید.
مقاومت قابل تنظیم (Adjustable Resistor):
برخلاف مقاومت متغیر، این نوع مقاومت دارای نقاط تنظیم شده مشخصی (مانند سلکتورهای ۱، ۵، ۶، ۱۰) است و نمیتوان مقادیر بینابینی را انتخاب کرد.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Electronics and logic item
29. نیمه هادیها
دیود (Diode):
مهمترین نیمههادی شناخته شده است. وظیفه اصلی دیود هدایت جریان الکتریکی در یک جهت و جلوگیری از عبور جریان معکوس است.
دیود زنر (Zener Diode):
نوع خاصی از دیود است که در برخی کاربردها استفاده میشود. این دیود برای استفاده در مدارهایی که نیاز به تنظیم یا تثبیت ولتاژ دارند، طراحی شده است.
دیاک (DIAC):
نوع دیگری از نیمههادی است که در صنعت برق کاربرد دارد. وظیفه اصلی دایاک کنترل جریان الکتریکی و تغییر وضیت آن در مدارهای خاص است.
تریستور (Thyristor):
از دیگر نیمههادیهای پرکاربرد در مدارهای قدرت است. یک قطعه چهار لایه است که معمولاً برای کنترل جریان الکتریکی در مدارهای AC و DC استفاده میشود. وظیفه اصلی تریستور سوئیچینگ و کنترل جریان است.
تقویتکننده (Amplifier):
این قطعه نیز در دسته نیمههادیها قرار میگیرد. وظیفه اصلی آن تقویت سیگنالهای ورودی است.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Electronics and logic item > Semiconductor
30. سمبلهای خاص
نمادهای خاص و عملگرهای کتابخانه IEC شامل مجموعهای غنی از نمادهای خاص است که هر کدام معرف یک عملگر یا قطعهای خاص در یک سیستم هستند. بسیاری از این نمادها به عملگرهایی اشاره دارند که به تجهیزات خاصی متصل میشوند.
این سمبلها، که اغلب در کنار سوئیچها و سایر اجزا دیده میشوند، برای نمایش عملکرد یک بخش مکانیکی یا الکتریکی حیاتی هستند. شناخت این عملگرها به ما کمک میکند تا چگونگی تعامل قطعات مختلف را در یک مدار یا سیستم به درستی تفسیر کنیم.
اهمیت ارت یکی از مهمترین بخشها در طراحی و نصب سیستمهای الکتریکی، اتصالات تجهیزات و به ویژه ارت (Earth) یا زمین (Ground) است. کتابخانه IEC سمبلهای متنوعی را برای انواع مختلف ارتینگ ارائه میدهد که برای ایمنی و عملکرد صحیح سیستمها ضروری هستند. عبارتند از:
- ارت معمولی (Normal Earth)
- ارت حفاظتی (Protective Earth)
- ارت متصل به بدنه (Housing Frame Earth) که به بدنه یک وسیله وصل میشود.
- همچنین نمادهایی برای ایزوله شدن (Isolation) و ارت موتور (Motor Earth) نیز وجود دارد.
وسعت کتابخانه IEC نرم افزار ایپلن:
نکتهی قابل توجه دربارهی کتابخانهی IEC، گستردگی چشمگیر آن است. همانطور که در ویدیو نیز تأکید شد، این کتابخانه شامل بخشهای بسیار متنوع و وسیعی است.
برای نمونه، در قسمت IEC Topology، نزدیک به ۸۰۰ نماد مختلف مرتبط با صنعت برق وجود دارد. این حجم عظیم از نمادها نشاندهندهی عمق و دقت بالای استاندارد IEC در پوشش تمامی جنبههای مهندسی برق و کنترل است.
آدرس سمبلها در نرم افزار ایپلن:
Eplan electric > Insert > Symbol > IEC symbol library > electrical engineering > Special function in electrical engineering
صحبت پایانی
ما در دورههای آموزشی خود، مانند بررسی کتابخانه IEC که در ویدیوهای قبلی به آن پرداختیم، سعی کردهایم به عنوان یک فرهنگسازی، اساس کار و یادگیری سمبلها را طبق استاندارد IEC به شما عزیزان منتقل کنیم.
شما دیدید که دنیاهای از سمبلها وجود دارد؛ به عنوان مثال، در بخش P&ID، در بخشهای دیگر نیز صدها سمبل را میتوان یافت. ما نزدیک به ۸۰۰ سمبل را در این دوره آموزشی بررسی کردیم.
برای دریافت ویدیوهای آموزشی و
دریافت فایلهای پیوست دوره
روی دکمه ”ثبت نام رایگان” کلیک کنید و
وارد کانال ارزشمند این دوره شوید.
آیا این مقاله برایتان مفید بود؟
