پوش باتن یا شستی چیست؟ کاربرد + انواع آن در برق صنعتی
پوش باتن برق چیست؟
پوش باتن یا شستی در برق صنعتی یک نوع کلید فشاری لحظه‌ای است که برای کنترل مدارها و دستگاه‌های برقی به‌کار می‌رود. این شستی فقط وقتی عمل می‌کند که با دست آن را فشار دهیم؛ مدار را وصل یا قطع می‌کند و به‌محض رها شدن، دوباره به حالت اول برمی‌گردد.»
پرکاربردترین نمونه‌های آن شستی سبز رنگ برای استارت (وصل مدار) و شستی قرمز رنگ برای استپ (قطع مدار) هستند.
به کمک این شستی‌ها می‌توان به‌راحتی موتورهای الکتریکی و تجهیزات صنعتی را راه‌اندازی یا متوقف کرد، بدون اینکه مستقیماً با مدار قدرت درگیر شویم. به همین دلیل پوش‌باتن‌ها جزو اصلی‌ترین اجزای تابلوهای برق صنعتی محسوب می‌شوند.
انواع شستی در برق صنعتی
1. شستی استارت
شستی استارت یک نوع کلید فشاری لحظه‌ای (Momentary Push Button) است که معمولاً در مدارهای فرمان صنعتی برای روشن یا راه‌اندازی یک دستگاه یا موتور به‌کار می‌رود. این شستی بیشتر به رنگ سبز طراحی می‌شوند و از نوع کنتاکت باز (NO = Normally Open) است.
به زبان ساده یعنی در حالت عادی مدار را قطع نگه می‌دارد و وقتی آن را فشار می‌دهیم، کنتاکت‌های داخلی بسته شده و جریان برق از آن عبور می‌کند. این جریان معمولاً مستقیم وارد مدار قدرت نمی‌شود، بلکه به بوبین کنتاکتور یا رله می‌رسد و باعث وصل شدن مدار اصلی می‌شود.
یکی از ویژگی‌های مهم شستی استارت این است که چون لحظه‌ای عمل می‌کند، برای ماندگاری حالت وصل نیاز دارد با مدار خودنگهدار ترکیب شود؛ یعنی بعد از رها کردن شستی، مدار به کمک یک کنتاکت کمکی در حالت وصل باقی بماند تا دستگاه همچنان روشن بماند. به همین دلیل شستی استارت بیشتر در کنار شستی استپ استفاده می‌شود.
2. شستی استپ
شستی استپ یک نوع کلید فشاری لحظه‌ای است که در مدارهای فرمان صنعتی برای قطع و توقف دستگاه یا موتور به‌کار می‌رود. این شستی معمولاً به رنگ قرمز ساخته می‌شود و از نوع کنتاکت بسته (NC = Normally Closed) است.
یعنی در حالت عادی مدار را در حالت وصل نگه می‌دارد و اجازه عبور جریان را می‌دهد، اما وقتی آن را فشار می‌دهیم، کنتاکت‌های داخلی باز می‌شوند و مسیر جریان برق قطع می‌شود. این ویژگی باعث می‌شود که اگر مشکلی در مدار یا سیم‌کشی به وجود بیاید (مثلاً سیم شستی قطع شود)، مدار به صورت پیش‌فرض قطع بماند و ایمنی حفظ شود.
3. شستی اضطراری (قارچی)
شستی اضطراری یا همان کلید قارچی، یک نوع شستی است که در شرایط خطر یا مواقعی که لازم است دستگاه فوراً متوقف شود، مورد استفاده قرار می‌گیرد. این شستی معمولاً به رنگ قرمز و به شکل قارچ طراحی می‌شود.
از نظر فنی، شستی اضطراری از نوع کنتاکت (NC) است؛ یعنی در حالت عادی مدار را وصل نگه می‌دارد. وقتی آن را فشار می‌دهیم، کنتاکت‌ها باز شده و جریان برق مدار فرمان قطع می‌شود. در نتیجه دستگاه یا موتور بلافاصله خاموش می‌گردد.
تفاوت اصلی آن با شستی استپ این است که عملکرد قفل‌شوندگی (Latch) دارد؛ یعنی وقتی آن را فشار دهیم، در همان حالت باقی می‌ماند و مدار را قطع نگه می‌دارد تا زمانی که اپراتور به‌صورت دستی آن را آزاد کند (مثلاً با چرخاندن یا کشیدن شستی).
4. شستی فشاری
شستی فشاری یا همان پوش باتن برق یک نوع شستی است که با فشردن آن توسط دست، مدار الکتریکی را به صورت لحظه‌ای وصل یا قطع می‌کند. این شستی‌ها معمولاً در مدارهای فرمان صنعتی استفاده می‌شوند و به‌صورت مستقیم به مدار قدرت وصل نمی‌شوند. بلکه وظیفه دارند فرمان لازم را به بوبین کنتاکتور یا رله بدهند تا مدار اصلی وصل یا قطع شود.
از نظر ساختمانی، پوش‌باتن شامل یک بخش مکانیکی (شستی) و یک بخش کنتاکتی است که می‌تواند نرمال باز (NO) یا نرمال بسته (NC) باشد. در نوع NO، مدار در حالت عادی قطع است و با فشردن شستی وصل می‌شود (مثل شستی استارت). در نوع NC، مدار در حالت عادی وصل است و با فشردن شستی قطع می‌شود (مثل شستی استپ).
این شستی‌ها معمولاً در رنگ‌ها و شکل‌های استاندارد ساخته می‌شوند؛ سبز برای استارت، قرمز برای استپ و گاهی زرد یا آبی برای فرمان‌های خاص. یکی از مزیت‌های شستی فشاری این است که عملکرد لحظه‌ای دارد، یعنی بعد از رها شدن دست از روی شستی، به حالت اولیه برمی‌گردد و این ویژگی امکان طراحی مدارهای خودنگهدار و ایمن را فراهم می‌کند.
مدار فرمان تکنیک خود نگه‌دار
با فشردن شستی، کنتاکتور وصل شده و مدار فرمان برقدار می‌شود. در این حالت، تغذیه بوبین کنتاکتور برقدار می‌شود. به دنبال آن، مدار قدرت نیز برقدار می‌شود و مصرف‌کننده اصلی مدار را روشن می‌کند. با رها کردن دست از روی شستی، برق بوبین قطع و کنتاکتور نیز از مدار خارج می‌شود.
برای جلوگیری از قطع شدن کنتاکتور پس از رها کردن شستی، باید از یک تیغه باز کنتاکتور به‌صورت موازی با شستی استفاده کرد. این تیغه پس از وصل شدن اولیه، مسیر جریان را حفظ کرده و باعث می‌شود کنتاکتور به‌صورت دائم در مدار باقی بماند. این روش به عنوان تکنیک «خودنگهداری» شناخته می‌شود و تقریباً در تمامی مدارهای کنتاکتوری کاربرد دارد.
البته برای خاموش کردن کنتاکتور در این حالت، باید از یک شستی قطع به‌صورت سری در مدار فرمان استفاده کرد. همچنین، جهت حفاظت مدار فرمان، یک فیوز نیز به‌صورت سری در مدار قرار می‌گیرد.
آیا این مقاله برایتان مفید بود؟
